Ο Λένιν ως θεμελιωτής της πρώτης προλεταριακής κυβέρνησης

του Καρλ Ράντεκ*



Οι διδασκαλίες του Μαρξ είναι καταγραμμένες στα βιβλία που δημιουργήθηκαν από τον ίδιο. Η αλληλογραφία του είναι ένας επαρκής σχολιασμός για τις συνθέσεις του. Ο Λένιν άφησε δεκάδες τόμους. Όταν η αλληλογραφία του συλλεχθεί, θα προσθέσει επιπλέον δεκάδες τόμους. Αλλά ο κύριος σχολιασμός σχετικά με τις διδασκαλίες του Λένιν είναι το έργο του Λένιν, η εργασία του, η δημιουργία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ρωσίας και η πάλη του κόμματος για την εξουσία. Αυτές είναι οι μέθοδοι μέσω των οποίων το προλεταριάτο κατέκτησε την εξουσία εν μέσω ανήκουστων συνθηκών – η μέθοδος που ο Λένιν κληροδότησε στο ρωσικό προλεταριάτο, όχι μόνο ως ένα μέσο για να διατηρήσει την εξουσία, αλλά και ως μέσο για την επίλυση προβλημάτων· οι μέθοδοι στο όνομα των οποίων η εργατική τάξη της Ρωσίας πήρε την εξουσία στα χέρια της.
Ο Μαρξ έλαβε μέρος στην επανάσταση του 1848 στη Γερμανία6. Όμως, λόγω της αδυναμίας των προλεταριακών στοιχείων, δεν μπορούσε να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο. Η επανάσταση του 1848 στη Γερμανία ήταν ένα ιστορικό εξάμβλωμα. Έφτασε πολύ αργά για να είναι επιτυχής ως αστική επανάσταση και πολύ νωρίς για να καθοδηγηθεί από το προλεταριάτο. Η επανάσταση του 1848 ακολουθήθηκε από δεκαετίες αντίδρασης, όπου ο Μαρξ δεν μπορούσε να είναι περισσότερο από ένας παρατηρητής που μελετά το μηχανισμό του αστικού κόσμου. Για να απομακρύνει αυτή την αντίδραση ήρθε η εποχή των εθνικιστικών πολέμων, στην οποία και πάλι το προλεταριάτο δεν μπορούσε να γίνει η ηγέτιδα δύναμη. Εξαιτίας αυτού, ήταν αδύνατο για τον Μαρξ να αναλάβει τον ηγετικό ρόλο. Σύντομα ο μετεωρίτης της Παρισινής Κομμούνας7 φώτισε τον ορίζοντα. Μόνο η μεγαλοφυΐα του Μαρξ μπορούσε να καταλάβει τη σημασία αυτού του εφήμερου φαινομένου. Και ακόμη και εδώ θα ήταν περιττό να μιλήσουμε για τον ρόλο που έπαιξε ο Μαρξ ως ηγέτης.
Μετά την Παρισινή Κομμούνα και μέχρι το θάνατο του Μαρξ, η αντίδραση κυριάρχησε στην Ευρώπη. Τα επαναστατικά προβλήματα της αστικής τάξης λύθηκαν στη Δύση. Το προλεταριάτο, όμως, άρχισε να παρατάσσει τις δυνάμεις του προσεκτικά και αργά. Συγκεντρώθηκαν σε μικρές ομάδες σε διάφορες χώρες. Τα αναιμικά κινήματά τους δεν θα μπορούσε να διευθυνθούν από ένα κέντρο. Όλη η μεγαλοφυΐα του Μαρξ είχε εξαντληθεί στην προσπάθεια να μάθει τους θεμελιώδεις νόμους που διέπουν την ανάπτυξη του αστικού κόσμου και τη σχέση του προλεταριάτου με αυτόν. Η μεγαλοφυΐα του Μαρξ δεν μπορούσε να δοκιμαστεί στη φωτιά του εμφυλίου πολέμου και να τον κάνει ένα ιδιοφυή ηγέτη της επανάστασης.


Ο Λένιν στεκόταν σταθερά στις αρχές της διδασκαλίας του Μαρξ, την οποία καταλάβαινε πιο βαθιά και πιο καλά από κάθε άλλον από τους μαθητές του Μαρξ. Αλλά ο Λένιν είχε από τις πρώτες ημέρες της καριέρας του προετοιμάσει τον εαυτό του για το ρόλο ενός πολιτικού ηγέτη των κομμουνιστικών επαναστάσεων. Όλη η ζωή του ήταν αφιερωμένη στην ανάλυση ενός προβλήματος που δεν λύθηκε μέχρι το 1917, δηλαδή, στην προετοιμασία για το μεγάλο σπάσιμο της διεθνούς αστικής τάξης, που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβρη του 1917. Τριάντα χρόνια πριν ο νεαρός Λένιν στο έργο του Τι Είναι οι Φίλοι του Λαού8, έγραψε: «Οι σοσιαλδημοκράτες κατευθύνουν όλη την προσοχή και τις δραστηριότητές τους στην εργατική τάξη. Όταν η προωθημένοι εκπρόσωποί της θα έχουν αφομοιώσει τις ιδέες του επιστημονικού σοσιαλισμού και την ιδέα του ιστορικού ρόλου του Ρώσου εργάτη, όταν όλες αυτές οι ιδέες θα έχουν λάβει μεγάλη δημοσιότητα και θα σχηματιστούν μεταξύ των εργατών μόνιμες οργανώσεις που θα βοηθούν στο σημερινό απεγνωσμένο οικονομικό αγώνα τους και θα προωθούν τη συνειδητή ταξική πάλη – τότε ο Ρώσος εργάτης, που θα εγερθεί επικεφαλής όλων των δημοκρατικών στοιχείων, θα συντρίψει την απολυταρχία και θα οδηγήσει το ρωσικό προλεταριάτο, μαζί με το προλεταριάτο όλου του κόσμου, στο δρόμο του ανοικτού πολιτικού αγώνα για τη νικηφόρα κομμουνιστική επανάσταση».
Η μελέτη των διδασκαλιών του Λένιν για την κομμουνιστική επανάσταση προϋποθέτει πάνω απ’ όλα τη γνώση της μεθόδου που χρησιμοποιήθηκε από τον Λένιν, ως ηγέτη του αγώνα του ρωσικού προλεταριάτου για την εξουσία.
Όλοι εντυπωσιάστηκαν από την πρωτοφανή πίστη με την οποία ο Λένιν εμφανίστηκε ως πολιτικός, ως ηγέτης του προλεταριακού κόμματος. Μερικοί απέδωσαν αυτή την πίστη στην τεράστια δύναμη της θέλησής του, που τον έκανε ένα γεννημένο ηγέτη. Άλλοι βρήκαν την πηγή της πίστης του Λένιν στην ακράδαντη πεποίθησή του στο σοσιαλισμό. Η δύναμη της θέλησης, ωστόσο, δεν ενώνει πάντα τους ανθρώπους· μερικές φορές τους απωθεί, ειδικά όταν η δοκιμασία του χρόνου δείχνει ότι αυτή η θέληση οδηγεί τον εαυτό σου και τους άλλους σε λάθος δρόμο. Η ισχύς του Λένιν ως ηγέτη συνίστατο στην ικανότητά του να εντυπώνει στους συντρόφους του στο Κόμμα την πεποίθηση ότι θα τους οδηγεί πάντα στον αληθινό ιστορικό δρόμο.
Αυτό το σωστό δρόμο δεν ήταν σε θέση να τον βρουν οι άλλοι σοσιαλιστές. Ο Κιερ Χάρντι9, ο ηγέτης των Άγγλων μεταρρυθμιστών, ο οποίος οδήγησε το αγγλικό προλεταριάτο σε λάθος δρόμο, είχε ακλόνητη πίστη στο σοσιαλισμό· παρόμοια, ο Ζαν Ζορές10, ο ηγέτης του γαλλικού ρεφορμισμού, είχε βαθιά πίστη στο σοσιαλισμό, όπως έκανε επίσης ο Βίκτωρ Άντλερ11, ο πιο λογικός άνθρωπος της Δεύτερης Διεθνούς12, που είχε φέρει το αυστριακό προλεταριάτο στο χείλος του σοσιαλπατριωτισμού. Αλλά κανείς από τους προαναφερθέντες δεν άντεξε στην ιστορική δοκιμασία, παρά την ειλικρίνειά τους. Ο σοσιαλισμός δεν γίνεται θρησκεία· γίνεται μια επιστήμη των όρων της προλεταριακής νίκης. Η πηγή της σιδερένιας πίστης του Λένιν ήταν το γεγονός ότι, όπως κανένας άλλος από τους μαθητές του Μαρξ, αφομοίωσε την κοινωνική διδασκαλία του Μαρξ, και ότι την εφάρμοσε όπως δεν το είχε κάνει κανείς από τους άλλους μαθητές του πατέρα του σοσιαλισμού.
Απασχολημένος με την πρακτική εργασία του σχηματισμού ενός προλεταριακού κόμματος στη Ρωσία, και της καθοδήγησής του, ο Λένιν άφησε πολύ λίγα έργα αφιερωμένα στη γενική βάση της διδασκαλίας του Μαρξ. Αρκεί να σημειωθεί πώς ο Λένιν στο νεανικό έργο του έθεσε προβλήματα αναφερόμενα στον ιστορικό υλισμό· αρκεί να συγκρίνουμε την έρευνά του με τον τρόπο που το ίδιο πρόβλημα παρουσιάζεται στα έργα του Πλεχάνοφ13 και του Κάουτσκι14 της ίδιας περιόδου, για να δούμε πώς ο Λένιν λύνει τα προβλήματα της μαρξιστικής θεωρίας. Δύο ή τρεις από τις σελίδες του, που εκφέρονται πρόχειρα στο φυλλάδιο που εξέδωσε στην περίοδο της συζήτησης για τα συνδικάτα και αφιερώνονται κυρίως σε μια σειρά ζητημάτων της διαλεκτικής και του εκλεκτικισμού, δείχνουν πόσο μετριόφρων ήταν ο Λένιν, όταν αποκαλούσε τον εαυτό του μαθητή του Πλεχάνοφ. Ο Λένιν ήταν ένας μεγάλος ανεξάρτητος μαρξιστής στοχαστής. Αυτή η ποιότητα ήταν η προϋπόθεση που επέτρεψε σε αυτόν τον ισχυρό άνδρα να γίνει ο κύριος πολιτικός ηγέτης του διεθνούς προλεταριάτου.
Ο Λένιν ο στοχαστής, ο Λένιν ο πολιτικός ηγέτης της ρωσικής επανάστασης, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον που έθεσε το πρόβλημα της επανάστασης ως ένα πρόβλημα της πολιτικής πάλης. Αυτό του επέτρεψε να ξεπεράσει άμεσα τους άλλους μαθητές του Μαρξ. Ο Λαφάργκ15 είχε ανατραφεί σε μια μικροαστική χώρα που είχε περάσει μέσα από την καταιγίδα τριών επαναστάσεων και στην οποία ο καπιταλισμός δεν είχε ακόμα ανοίξει το δρόμο για μια νέα προλεταριακή εξέγερση. Το μεγάλο ταλέντο του Λαφάργκ δεν μπορούσε να εξελιχθεί σε ιδιοφυία. Ο Κάουτσκι, ο πρώτος μετά τον Ένγκελς και τον Μαρξ που προσπάθησε να δεχτεί το μαρξισμό ανεξάρτητα, μπορούσε να τον χρησιμοποιήσει μόνο στη μελέτη της ιστορίας της κοινωνίας. Στην πράξη, όμως, στα προβλήματα του γερμανικού κινήματος, ο μαρξισμός χρησίμευε ως μέσο για να εντυπωθεί στο προλεταριάτο η ιδέα ότι ήταν αδύνατο είτε να υπερκεράσει τον ταξικό εχθρό ή να περάσει από πάνω του· ότι είναι απαραίτητο να συγκεντρωθούν σιγά-σιγά οι δυνάμεις για την αποφασιστική μάχη. Αυτή η αποφασιστική μάχη ήταν τόσο απόμακρη ώστε όταν ο Κάουτσκι στα έργα του για την κοινωνική επανάσταση έφτασε δειλά στο πρόβλημα της κατάληψης της εξουσίας, τα περιγράμματα του προβλήματος ήταν τόσο ακατανόητα, ακόμη και στον ίδιο, που αγνόησε έναν από τους κύριους παράγοντες της προλεταριακής επανάστασης, το ερώτημα για το από πού το νικηφόρο προλεταριάτο θα αποκτούσε το ψωμί του την ημέρα μετά τη νίκη του.
O Πλεχάνοφ, ο λαμπρός εκφραστής της διδασκαλίας του Μαρξ, ο ικανός υπερασπιστής της «ενάντια σε κάθε είδους Κριτικών16», ζούσε μακριά από τις πηγές της καταιγίδας, μακριά από τη Ρωσία. Και όλο το βαθύ ενδιαφέρον του για τον επαναστατικό αγώνα στη Ρωσία φάνηκε ανεπαρκές για να επιβάλει την εφαρμογή όλης της δύναμης του μυαλού του στη μελέτη των πρακτικών προβλημάτων που συνδέονται με την επαναστατική πάλη του ρωσικού προλεταριάτου. Δεν υπάρχει τίποτα πιο χαρακτηριστικό από το γεγονός ότι μετά το «Οι διαφορές μας»17 ο Πλεχάνοφ δεν έκανε ούτε μια προσπάθεια για οποιαδήποτε λεπτομερή μελέτη ενός από τα κύρια προβλήματα της ρωσικής επανάστασης, του αγροτικού προβλήματος.
Ο Λένιν ως θεωρητικός, ο Λένιν ως πολιτικός επιστήμονας, αφιέρωσε τον εαυτό του ήδη από την αρχή της μελέτης του, στο κύριο πεδίο δράσης του ρωσικού προλεταριάτου και τις κύριες δυνάμεις που πρέπει να συμμετέχουν στη ρωσική επανάσταση. Μια σύγκριση των αγροτικών προβλημάτων, όπως παρουσιάστηκαν από τον Κάουτσκι, τον Χσιβίτσκι και τον Κόμπερ Μόρελ από τη μία πλευρά, και όπως παρουσιάστηκαν από τον Λένιν, από την άλλη, δείχνει σαφώς όχι μόνο τη διαφορά των οικονομικών συνθηκών της Δυτικής Ευρώπης από τη Ρωσία, όχι μόνο τις ιδιαιτερότητες του αγροτικού προβλήματος στη Ρωσία, σε σύγκριση με τη Δυτική Ευρώπη, αλλά και τη διαφορά μεταξύ του Λένιν ως επαναστάτη ηγέτη, και των πιο επιφανών εκπροσώπων του ευρωπαϊκού επιστημονικού σοσιαλισμού. Ο Λένιν μελέτησε το αγροτικό πρόβλημα όχι μόνο από την άποψη της ερμηνείας της ανάπτυξης των τυχών του καπιταλισμού, και της ορθότητας ή της ανακρίβειας της μαρξιστικής οικονομικής διδασκαλίας στον τομέα της γεωργίας, αλλά πάνω απ’ όλα από τη σκοπιά της πάλης του προλεταριάτου για την εξουσία, από την άποψη της επιλογής για το προλεταριάτο ενός συμμάχου στον αγώνα του.
Ο Κάουτσκι μπορούσε να βρει αυτό το σύμμαχο μόνο στον γεωργικό εργάτη. Αλλά το πόσο πολύ αυτή η άρνηση να επιχειρηθεί η κατάκτηση του μαστιζόμενου από τη φτώχεια αγρότη με απλά οπορτουνιστικό υπολογισμό ήταν το αποτέλεσμα της καλής ή κακής εφαρμογής του μαρξισμού, ή ακόμη και το αποτέλεσμα της παθητικότητας των Γερμανών Σοσιαλδημοκρατών, της απόλυτης άρνησής τους να παλέψουν για την εξουσία, και της τάσης του γερμανικού προλεταριάτου προς τα συνεργατικά συμφέροντα – αποδεικνύεται καλύτερα από το γεγονός ότι οι Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες δεν μπόρεσαν καν να αρχίσουν τον αγώνα για την κατάκτηση των γεωργικών εργατών, του στοιχείου του χωριού που ο Κάουτσκι είχε θεωρήσει σύμμαχο του προλεταριάτου. Στη ρωσική οικονομία ο Λένιν βρήκε στην αγροτιά το σύμμαχο του προλεταριάτου στην πάλη του για την εξουσία και για δεκαετίες δίδασκε και υποστήριζε τη δημιουργία μιας συμμαχίας μεταξύ του αγωνιζόμενου προλεταριάτου και της αγροτιάς.
Ο Πλεχάνοφ αρνήθηκε τις αυταπάτες των Λαϊκιστών18 σχετικά με τον ιδιόμορφο επαναστατικό ρόλο της αγροτιάς, επειδή δεν ήταν σε θέση να συγκεντρώσει την προσοχή της ρωσικής εργατικής τάξης πάνω στο πρόβλημα της συμμαχίας με την αγροτιά ως την τάξη, χωρίς την οποία το προλεταριάτο δεν θα ήταν ικανό να κατακτήσει την εξουσία και ενάντια στη θέληση της οποίας δεν θα μπορούσε να εισαχθεί ο σοσιαλισμός. Αυτό ο Λένιν ήταν σε θέση να το εκπληρώσει, και εδώ ο Λένιν, ο μεγάλος ανεξάρτητος προλεταριακός στοχαστής, μεταμορφώθηκε σε ένα πολιτικό ηγέτη. Το να κατευθύνεις την πάλη μιας τάξης προϋποθέτει βαθιά γνώση των όρων της νίκης της, και την ικανότητα να μην ξεχνάς ποτέ αυτούς τους όρους, ούτε σε στιγμές μεγάλου θριάμβου, ούτε σε περιόδους βίαιων ηττών. Η απεύθυνση του Λένιν στην αγροτιά σηματοδότησε μια νέα εποχή στην ιστορία του εργατικού κινήματος σε όλο τον κόσμο. Το αγροτικό πρόβλημα δεν θα παίξει τον ίδιο συγκεκριμένο ρόλο παντού όπως έκανε στη ρωσική επανάσταση. Σε όλες τις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες, οι εργάτες θα αναλάβουν έναν πιο εξέχοντα ρόλο από ό,τι στη Ρωσία, αλλά παντού το πρόβλημα της κατάκτησης των μέσων παραγωγής ψωμιού θα παίξει τον πιο καθοριστικό ρόλο στην προλεταριακή επανάσταση. Και αυτό το ρόλο της κατάκτησης των μέσων με τα οποία παράγεται το ψωμί, ο Λένιν ήταν ο πρώτος που τον υπέδειξε στο διεθνές προλεταριάτο, τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη.
Αλλά υπάρχει και μια άλλη πτυχή στην ερμηνεία του Λένιν για το αγροτικό πρόβλημα, που φαίνεται να είναι η ουσιαστική συμβολή του στο μελλοντικό αγώνα του διεθνούς προλεταριάτου. Στον αγώνα τους ενάντια στον οπορτουνισμό, οι εκπρόσωποι του επαναστατικού μαρξισμού της Δυτικής Ευρώπης «πέταξαν το μωρό μαζί με τα απόνερα του μπάνιου». Ακόμα και όταν αρνούνταν να αποδεχθούν την άποψη του Λασάλ19 για την αστική τάξη ως «μία αντιδραστική μάζα», στην πραγματικότητα φοβούνταν τη συμμαχία του προλεταριάτου με τα μη-προλεταριακά στοιχεία. Ο Λένιν, αγωνιζόμενος με τον πιο αποφασιστικό τρόπο ενάντια στην πολιτική των Μενσεβίκων για συμμαχία με τη φιλελεύθερη αστική τάξη, ως μια τάξη ανίκανη να βαδίσει με το προλεταριάτο στην ανατροπή της απολυταρχίας, είχε θέσει με αστείρευτη ενέργεια το πρόβλημα της ένωσης με την αγροτιά, με τη μικροαστική τάξη της οποίας τα συμφέροντα απαιτούσαν την ανατροπή του τσαρισμού. Δίδαξε έτσι, ακόμη και το προλεταριάτο των άλλων χωρών να εξετάζει το πρόβλημα της ένωσης με άλλα μη-προλεταριακά στοιχεία, όχι από τη σκοπιά μιας αφηρημένης άρνησης της συμμαχίας γενικά, αλλά από μια συγκεκριμένη σκοπιά, από τη σκοπιά της ανάλυσης των συμφερόντων μιας δοσμένης τάξης, βάσει του προβλήματος σε ποιο χρονικό διάστημα της ιστορικής πορείας μπορεί μια μη προλεταριακή τάξη ή ένα τμήμα μιας τέτοιας τάξης να βαδίσει μαζί με το προλεταριάτο ενάντια σε έναν εχθρό ο οποίος πρέπει να απομακρυνθεί. Στην μπροσούρα του Ο Αριστερισμός. Παιδική Αρρώστια του Κομμουνισμού20, ο Λένιν υποστήριξε ως μία από τις βασικές προϋποθέσεις της προλεταριακής πάλης για την κατάκτηση της εξουσίας και για τη διατήρηση της εξουσίας, την κατάκτηση του μαζικού συμμάχου, αδιάφορα πόσο αδύναμος θα μπορούσε να είναι.
Η κύρια συμβολή του Λένιν, ως πολιτικού που άνοιξε το δρόμο για την κατοχή της εξουσίας από το προλεταριάτο, ήταν η διδασκαλία του για τη σημασία ενός προλεταριακού κόμματος. Το να κατανοήσουμε τη διαμάχη του Λένιν με τους Μενσεβίκους το 190321 για το ρόλο του κόμματος και του προσωπικού που το απαρτίζει, σημαίνει να κατανοήσουμε ένα από τα κύρια σημεία της πολιτικής του Λένιν. Ο Λένιν δίδασκε στο προλεταριάτο την τέχνη του ελιγμού στην ταξική πάλη. Αυτό το πρόβλημα το παρουσίασε στο προλεταριάτο κατά την έναρξη της ιστορικής εργασίας του· αλλά ταυτόχρονα δίδασκε ότι δεν μπορεί να υπάρξει οργανωμένη πάλη του προλεταριάτου, αν αυτό δεν ενωθεί σε ένα ελισσόμενο απόσπασμα. Αν η διδασκαλία του σχετικά με τη σχέση του προλεταριάτου με την αγροτιά και τη φιλελεύθερη αστική τάξη είναι η διδασκαλία των ελιγμών του προλεταριακού κόμματος, τότε οι απόψεις του για την οργάνωση είναι η διδασκαλία του για το πώς να προφυλαχτεί το προλεταριάτο από το να γίνει ένα παθητικό αντικείμενο στους ελιγμούς του εχθρού.
Στις διαμάχες του για την πρώτη παράγραφο του καταστατικού του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, ο Λένιν παρουσίασε ένα πρόβλημα όχι λιγότερο σημαντικό από ό,τι όλες οι πολιτικές αντιπαραθέσεις του με τους Μενσεβίκους. Επιπλέον, αυτό το πρόβλημα σχετικά με την πρώτη παράγραφο του καταστατικού προϋποθέτει την υλοποίηση ολόκληρου του πολιτικού σχεδίου του Λένιν. Η εργατική τάξη της Ρωσίας ζούσε κάτω από το βάρος του τσαρισμού που δεν της επέτρεπε να δημιουργήσει μια ισχυρή μαζική οργάνωση. Η εργατική τάξη προχώρησε στον αγώνα εναντίον της αυτοκρατορίας με οικονομικές και πολιτικές απεργίες κατά τον πιο στοιχειώδη τρόπο. Οι Μενσεβίκοι ονειρεύονταν την ίδρυση ενός πλατιού μαζικού προλεταριακού κόμματος, που δεν θα είχε βρει καμία θέση κάτω από το κράτος του ρωσικού τσαρισμού. Κάθε λόγος για μια καθολική δημοκρατική οργάνωση υπό αυτές τις συνθήκες ήταν μάταιος· στην πραγματικότητα άνοιγε τις τάξεις και τις πόρτες του εργατικού κόμματος σε όλους όσους εξέφραζαν τη συμπάθειά τους για το εργατικό κίνημα και το υποστήριζαν υλικά. Αυτό σήμαινε την υποταγή του επαναστατικού εργατικού κινήματος, που δεν είχε ακόμη σταθεροποιηθεί, στη μικροαστική τάξη.
Στο καθεστώς του τσαρισμού, που ανταγωνιζόταν με ευρείς κύκλους της μικροαστικής διανόησης ενός ταπεινού φιλελευθερισμού, κάθε δικηγόρος κρυβόταν κάτω από τη σημαία του σοσιαλισμού. Εκείνοι που τον δέχονταν στο εργατικό κόμμα μόνο με την προϋπόθεση ότι αναγνωρίζει το πρόγραμμά του και το υποστηρίζει υλικά, παρέδιδαν το αυξανόμενο εργατικό κίνημα στα χέρια της μικροαστικής τάξης. Ο Λένιν, απαιτώντας ότι μόνο όσοι εργάζονται σε κάποια παράνομη προλεταριακή οργάνωση θα πρέπει να θεωρούνται μέλη του κόμματος, προσπαθούσε να μειώσει τον κίνδυνο της υποταγής του εργατικού κινήματος στη μικροαστική διανόηση. Ακόμα και κάποιος που έσπαγε από την αστική κοινωνία και επιζητώντας να ανήκει στην παράνομη οργάνωση του προλεταριάτου, γινόταν επαγγελματίας επαναστάτης, δεν ήταν ακόμα πλήρως πρόδηλο ότι θα παραμείνει πιστός στην υπόθεση του προλεταριάτου, αλλά τουλάχιστον προσέφερε μια ορισμένη εγγύηση.
Σηματοδοτώντας το δρόμο για το προλεταριάτο, με βάση τη μαρξιστική ανάλυση, και με τη δημιουργία μιας παράνομης οργάνωσης επαγγελματιών επαναστατών, ο Λένιν άνοιξε το δρόμο για τη συγκεντροποίηση της επαναστατικής ηγεσίας της προλεταριακής πάλης. Οι καλύτεροι σοσιαλιστές της Ευρώπης, ακόμη και η Ρόζα Λούξεμπουργκ, που παρακολούθησε άγρυπνα τον αγώνα του ρωσικού προλεταριάτου, είδαν στις απόψεις του Λένιν για την οργάνωση μια εκδήλωση συνωμοτικής τακτικής, και φοβούνταν το σπάσιμο της οργάνωσης των Μπολσεβίκων από τη μαζική πάλη του προλεταριάτου. Αυτός ο φόβος όμως αργότερα αποδείχθηκε αβάσιμος. Οι Μενσεβίκοι δημιούργησαν μια πολύ ευρεία οργάνωση σε στιγμές εξέγερσης, αλλά αυτή η οργάνωση κατευθυνόταν από τη θλιβερά οπορτουνιστική διανόηση. Ο Λένιν, από την άλλη, δημιούργησε μια οργάνωση που ήταν σε θέση να κατευθύνει τον προλεταριακό αγώνα και στις πιο δύσκολες στιγμές του, που μπορούσε να διατηρήσει τις επαναστατικές αρχές της στα χρόνια της ειρήνης και που εμφανίστηκε ως μια μεγάλη μαζική οργάνωση σε μια περίοδο μεγάλης ιστορικής αναταραχής, τραβώντας το προλεταριάτο στην ταξική πάλη. Ο Λένιν ποτέ δεν προσχώρησε σε οποιοδήποτε ειδικό δόγμα της μορφής της οργάνωσης· από την παράνομη οργάνωση πριν το 1905, αποτελούμενη μόνο από χιλιάδες, και μέσω της μαζικής οργάνωσης που αποτελείται κατά την πρώτη και δεύτερη επανάσταση από δεκάδες χιλιάδες, έφερε το κομμουνιστικό κόμμα σε εκατοντάδες χιλιάδες που, μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπων. Οι μορφές άλλαξαν με τον καιρό, αλλά σε όλες αυτές τις αλλαγές μορφής ο Λένιν εκπλήρωσε μία ιδέα: για να κερδίσει το προλεταριάτο τη νίκη μια επαναστατική οργάνωση είναι απολύτως απαραίτητη. Αυτή η οργάνωση πρέπει να είναι σταθερά ενωμένη και συγκεντρωμένη, γιατί ο εχθρός του είναι δέκα φορές πιο ισχυρός.
Έχοντας σχηματίσει ένα μαζικό κόμμα ικανό να ελίσσεται στη μάχη ενάντια στον εχθρό, ο Λένιν θέτει πρώτο στο πρόγραμμα το πρόβλημα της προετοιμασίας μιας ένοπλης εξέγερσης για την κατοχή της εξουσίας. Ήταν ικανός στις στιγμές της αδυναμίας μας, ή όταν ριχνόμασταν πίσω μετά την ήττα, να διδάξει το κόμμα του να αγωνιστεί για κάθε σπιθαμή του εδάφους, για κάθε θέση, να περάσει από τις μεγαλύτερες καθημερινές δυσκολίες, και έτσι να συσσωρεύει ενέργεια για το προλεταριάτο. Ούτε μία φορά στη ζωή του όμως δεν ξέχασε ότι όλη αυτή η προσπάθεια έχει ένα στόχο· ήταν προετοιμασία για την ένοπλη εξέγερση, για την κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο.
Δεν υπάρχει τίποτα πιο διαφωτιστικό για ένα σύγχρονο κομμουνιστή από τη σύγκριση του έργου του Λένιν στη διάρκεια της νικηφόρας αντεπανάστασης με το έργο του κατά τη μεγαλύτερη άνοδο του εργατικού κινήματος. Όταν η πρώτη επανάσταση συντρίφτηκε, αγωνίστηκε με τον πιο αποφασιστικό τρόπο εναντίον όλων εκείνων που αρνούνταν να αναγνωρίσουν τη νίκη της αντεπανάστασης και οι οποίοι, με την ελπίδα για μια νέα αυθόρμητη αύξηση των επαναστατικών δυνάμεων, αρνούνταν να καταπιαστούν με το δυσχερές έργο της συλλογής νέων δυνάμεων και να χρησιμοποιήσουν για το σκοπό αυτό όλη την εφευρετικότητά τους. Με την ίδια ενέργεια πάλεψε, ωστόσο, ενάντια σε εκείνους που έχασαν την επαναστατική προοπτική τους και ήταν πρόθυμοι να ανταλλάξουν την επαναστατική πάλη του προλεταριάτου με έναν αγώνα ασήμαντης ανταμοιβής. Σε αυτή την περίοδο της αντίδρασης ο Λένιν μελέτησε τα διδάγματα του 1905 πιο επιμελώς, ώστε να είναι σε θέση να τα αξιοποιήσει στην επόμενη εξέγερση. Πόσο πολύτιμο σε αυτή την κατεύθυνση, είναι το άρθρο του το 1908, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό των Πολωνών Σοσιαλδημοκρατών, στο οποίο ακόμη και τότε, με βάση τα διδάγματα της εξέγερσης στη Μόσχα, έθεσε το πρόβλημα της τεχνικής προετοιμασίας για την επόμενη ένοπλη εξέγερση.
Στη διάρκεια του ιμπεριαλιστικού πολέμου, όταν το εργατικό κίνημα όλου του κόσμου διασπάστηκε όχι μόνο από τη στρατιωτική μηχανή της αστικής τάξης, αλλά και από την προδοσία των σοσιαλδημοκρατών, ο Λένιν, ενώ συνέδραμε κάθε πρακτική κίνηση των οπαδών του και ασχολούνταν με κάθε συγκεκριμένο μέσο δημιουργίας μιας παράνομης οργάνωσης, αξιοποιώντας όλες τις νόμιμες δυνατότητες, ταυτόχρονα ανέπτυξε, στη διάρκεια της εξορίας του στην Ελβετία, τις διδασκαλίες του Μαρξ για την κυβέρνηση και τη δικτατορία του προλεταριάτου· και έτσι προετοιμάστηκε για την εξέγερση του Οκτώβρη του 1917. Ακόμα και άνθρωποι σαν τον Μέρινγκ και τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, που ποτέ για μια στιγμή δεν κατέθεσαν τα όπλα τους μπροστά στο νικηφόρο γερμανικό ιμπεριαλισμό και τον θριαμβεύοντα σοσιαλπατριωτισμό της Διεθνούς, θεωρούσαν, ωστόσο, το γεγονός ότι ο Λένιν υποστήριξε τον εμφύλιο πόλεμο στο πρώτο μανιφέστο του προς την Κεντρική Επιτροπή των Μπολσεβίκων που βγήκε δύο μήνες μετά την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τίποτε άλλο παρά ρομαντικό συναίσθημα. Δεν τόλμησαν καν αυτή τη στιγμή να υποστηρίξουν τη διάσπαση της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας.
Ο Λένιν είχε σε αυτή τη σκοτεινή ώρα ήδη αρχίσει να προετοιμάζεται για την προλεταριακή εξέγερση του Οκτώβρη. Αλλά ο ίδιος άνθρωπος, αφού επέστρεψε στη Ρωσία στη διάρκεια των πρώτων εβδομάδων της Επανάστασης του Φλεβάρη, παρουσιάστηκε στους έκπληκτους συντρόφους του την ιδέα της σοβιετικής εξουσίας, ενώ ταυτόχρονα με πρωτοφανή υπομονή δίδασκε το κόμμα να ερμηνεύσει την κατάσταση στις μάζες που ακόμη εξακολουθούσαν να ζουν στη σοσιαλπατριωτική δίνη και να προχωρά βήμα-βήμα, σύμφωνα με την ανάπτυξη της επαναστατικής κρίσης μεταξύ των μαζών. Ο Λένιν, ο οποίος ήρθε στη Ρωσία με την ιδέα της σοβιετικής δημοκρατίας στο μυαλό, υποστήριξε την ιδέα μιας συνταγματικής συνέλευσης ως ένα στάδιο που προηγείται της σοβιετικής δημοκρατίας. Η ιδέα μιας σοβιετικής δημοκρατίας ήταν τότε το καθοδηγητικό άστρο του, αλλά καταλάβαινε ότι οι μάζες θα ακολουθήσουν αυτό το άστρο μόνο αφού απογοητευτούν με και αποτραπούν από την ιδέα της δημοκρατίας και της συνταγματικής συνέλευσης. Δεν απαιτούσε να παρακάμψουν το δημοκρατικό στάδιο· ο ίδιος ήθελε να περάσει μέσα από αυτό το στάδιο μαζί τους· εγκατέλειψε την ιδέα αυτή μόνο μετά την κατάκτηση της εξουσίας, όταν η συνταγματική συνέλευση είχε αποδείξει στο λαό ότι ήταν ένα εμπόδιο στο δρόμο της ειρήνης, για την οποία είχε αγωνιστεί κατά πρώτο λόγο22.
Ο μαρξισμός ως όλο δίδαξε το προλεταριάτο πώς να πολεμά για την εξουσία. Αλλά αυτή η ιδέα ήταν κρυμμένη από το διεθνές προλεταριάτο, όχι μόνο λόγω του οπορτουνισμού των σοσιαλδημοκρατών, οι οποίοι αντάλλαξαν τη δικτατορία του προλεταριάτου για την αστική δημοκρατία, αλλά επειδή μετά το 1871 το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα αναπτύχθηκε στη βάση της αστικής δημοκρατίας σε όλες τις λεπτομέρειές του. Ο Λένιν άνοιξε εκ νέου τις διδασκαλίες του Μαρξ για τη δικτατορία του προλεταριάτου, όχι μόνο γιατί ήταν ο επαναστάτης μαθητής του Μαρξ, αλλά και επειδή το ρωσικό προλεταριάτο έμπαινε στον αγώνα για την εξουσία.
Ο Λένιν, ως ηγέτης της εξέγερσης του Οκτώβρη, και ο Λένιν ως καθοδηγητής της σοβιετικής εξουσίας, εμφανίζεται ως η υψηλότερη έκφραση όλων των διδασκαλιών του κατά την περίοδο της προετοιμασίας. «Ένας επαναστάτης πολιτικός πρέπει να υπολογίζει εκατομμύρια ανθρώπων», έλεγε ο Λένιν. Και ο ίδιος, ως ο ηγέτης της σοβιετικής εξουσίας, δίδαξε το παγκόσμιο προλεταριάτο κατά εκατομμύρια αυτό που μια μικρή ομάδα Μπολσεβίκων τους είχε διδάξει στη διάρκεια των προηγούμενων δεκαετιών. Με το σύμβολο του σφυροδρέπανου υπενθύμισε σε όλο το ευρωπαϊκό προλεταριάτο: «Αναζητήστε το σύμμαχό σας μεταξύ των αγροτών, γιατί αυτή η συμμαχία θα σας δώσει ψωμί για την επανάσταση». Το Κόκκινο Αστέρι του Κόκκινου Στρατού σημαίνει ότι η δύναμη του εχθρού, πρέπει να συντριβεί από τη δύναμη του προλεταριάτου, που οδηγεί πίσω του εκείνες τις τάξεις της κοινωνίας, των οποίων τα συμφέροντα απαιτούν έναν αγώνα εναντίον του γαιοκτήμονα και της καπιταλιστικής αντίδρασης. Στέκοντας επικεφαλής μιας τεράστιας κυβερνητικής μηχανής, απέδειξε στο προλεταριάτο όλου του κόσμου ότι η εξουσία μπορεί να διατηρηθεί μόνο με την υποστήριξη της ενοποιημένης εμπροσθοφυλακής του προλεταριάτου, του κομμουνιστικού κόμματος. Έτσι ο Λένιν δοκίμασε τις θεωρητικές διδασκαλίες του στην πράξη, και μέσω αυτής της δοκιμής έγινε ο δάσκαλος του διεθνούς προλεταριάτου και ο ιδρυτής της Κομμουνιστικής Διεθνούς.


Σημειώσεις


7. Η Παρισινή Κομμούνα, το πρώτο ιστορικά παράδειγμα κατάκτησης της εξουσίας από το προλεταριάτο στο Παρίσι, διάρκεσε 71 μέρες, από τις 18 Μάρτη ως τις 28 Μάη 1871. Η Κομμούνα συντρίφτηκε από τις δυνάμεις της αντίδρασης, που εκμεταλλεύτηκαν τα λάθη και την αναποφασιστικότητα των επαναστατών. Ο Μαρξ, μέσα στο όργιο της αντίδρασης που ξέσπασε στη συνέχεια, υπεράσπισε το έργο της στο διάσημο έργο του Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία.
8. Το βιβλίο του Λένιν Τι Είναι οι Φίλοι του Λαού και πώς Πολεμούν τους Σοσιαλδημοκράτες γράφτηκε την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1894 και κυκλοφόρησε παράνομα το 1894. Στόχος του ήταν οι υποκειμενιστικές κοινωνιολογικές θεωρίες και πολεμικές των δημοσιολόγων των ναρόντνικων στο μαρξισμό. Από τα τρία μέρη του, διασώθηκαν μόνο το πρώτο και το τρίτο.
9. Ο Τζέιμς Κέιρ Χάρντι (1856-1915) ήταν συνδικαλιστής και ρεφορμιστής εργατικός πολιτικός από τη Σκωτία.
10. Ο Ζαν Ζορές (1859-1914) ήταν Γάλλος ρεφορμιστής σοσιαλιστής και πασιφιστής πολιτικός. Δολοφονήθηκε από την αντίδραση με το ξέσπασμα του παγκοσμίου πολέμου στις 31 Ιούλη του 1914.
11. Ο Βίκτορ Άντλερ (1852-1918) ήταν Αυστριακός σοσιαλιστής πολιτικός, ηγετικός παράγοντας της Β΄ Διεθνούς. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πήρε σοσιαλσοβινιστική θέση.
12. Η Β΄ Διεθνής ήταν μια παγκόσμια οργάνωση των σοσιαλιστικών και εργατικών κομμάτων, δημιουργημένη στο Παρίσι το 1889. Συνέχισε το έργο της Α΄ Διεθνούς των Μαρξ και Ένγκελς, οργανώνοντας τους αγώνες της εργατικής τάξης στην ειρηνική περίοδο που διάρκεσε ως την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914. Χρεοκόπησε όταν, με το ξέσπασμα του πολέμου, η μεγάλη πλειοψηφία των κομμάτων και των ηγετών της πήραν μια σοσιαλσοβινιστική θέση υπεράσπισης της αστικής τάξης τους στον πόλεμο, με το πρόσχημα της «υπεράσπισης της πατρίδας».
13. Ο Γκεόργκι Πλεχάνοφ (1856-1918) ήταν επιφανής Ρώσος μαρξιστής, θεμελιωτής του μαρξισμού στη Ρωσία. Ενταγμένος στους Μενσεβίκους μετά τη διάσπαση του ΡΣΔΕΚ το 1903, ο Πλεχάνοφ είχε σημαντικές συνεισφορές στην ανάπτυξη και υπεράσπιση του μαρξισμού στα πεδία της φιλοσοφίας, της τέχνης και της κουλτούρας. Το 1914 τάχτηκε με τους σοβινιστές. Ο Λένιν, κριτικάροντας τα λάθη του, σύστηνε ταυτόχρονα επίμονα τη μελέτη των έργων του από τους μαρξιστές.
14. Ο Καρλ Κάουτσκι (1854-1938) ήταν Γερμανός μαρξιστής, ηγετικός θεωρητικός της Β΄ Διεθνούς. Ο Κάουτσκι υπεράσπισε το μαρξισμό απέναντι στην επίθεση των ρεφορμιστών στις αρχές του 20ού αιώνα και έγραψε μια σειρά σημαντικές μαρξιστικές εργασίες, στην ιστορία, την πολιτική οικονομία, κ.ά. Στην πορεία, ωστόσο, κατατρακύλησε ο ίδιος στις ρεφορμιστικές θέσεις και, με το ξέσπασμα του πολέμου, υποστήριξε ουσιαστικά τους σοβινιστές. Ο Λένιν κριτικάρισε τη στάση του σε μια σειρά μπροσούρες του.
15. Ο Πολ Λαφάργκ (1842-1911) ήταν γεννημένος στην Κούβα Γάλλος επαναστάτης, δημοσιογράφος και μαρξιστής θεωρητικός, εκ των ιδρυτών του Γαλλικού Εργατικού Κόμματος το 1879 και γαμπρός του Μαρξ.
16. Με τον όρο «Κριτικοί» ήταν γενικά γνωστοί οι αστοί θεωρητικοί που προσπαθούσαν να συν- δυάσουν το μαρξισμό με τα μοντέρνα αστικά ρεύματα των αρχών του 20ού αιώνα με το πρόσχημα του ξεπεράσματος του «δογματισμού» και της «μονομέρειάς» του. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονταν και διάφοροι διανοούμενοι και δημοσιολόγοι που για ένα διάστημα είχαν προσεγγίσει το μαρξισμό και συνδεθεί με τους Μαρξ και Ένγκελς, όπως ο Μπερνστάιν, ο Κόνραντ Σμιτ κ.ά. Ο Πλεχάνοφ άσκησε εναντίον τους πολλές πολεμικές στις οποίες υπεράσπισε τις βάσεις του μαρξισμού, δείχνοντας ότι οι «κριτικοί» εργάζονταν για την αστική του αποσύνθεση.
17 Το βιβλίο Οι Διαφορές μας γράφτηκε από τον Πλεχάνοφ το καλοκαίρι του 1884 και δημοσιεύθηκε στις αρχές του 1885. Σε αυτό ο Πλεχάνοφ άσκησε ισχυρή κριτική στο πρόγραμμα και τις απόψεις των ναρόντνικων. Ο Ένγκελς έδωσε μια υψηλή εκτίμηση αυτού του έργου, που έβαλε τις βάσεις για την ανεξάρτητη πολιτική δράση των Ρώσων σοσιαλδημοκρατών.
18 Οι Ναρόντνικοι ή Κόμμα της Λαϊκής Θέλησης (Ναρόντναγια Βόλια) ή Λαϊκιστές (από τη ρωσική λέξη ναρόντ, λαός), όπως και οι συνεχιστές τους Εσέροι, ήταν το κόμμα της αγροτιάς. Υποστήριζαν ότι η Ρωσία μπορούσε να αποφύγει την καπιταλιστική ανάπτυξη, γλιτώνοντας έτσι από τα δεινά της, και να περάσει σε κάποιο είδος κοινοκτημονικής κοινωνίας βασισμένη στη διατηρούμενη ακόμη στην ύπαιθρο αγροτική κοινότητα (μιρ). Κριτικάροντας τον ουτοπισμό των Ναρόντνικων και καταδεικνύοντας το αναπόφευκτο της καπιταλιστικής ανάπτυξης της Ρωσίας, ο Λένιν έδειξε ταυτόχρονα ότι το πρόγραμμά τους εξέφραζε τα συμφέροντα της αγροτιάς για την επιβολή μιας αγροτικού, δημοκρατικού τύπου καπιταλιστικής ανάπτυξης, με τη δήμευση της γης των τσιφλικάδων και την απόδοσή της στους αγρότες.
19. Ο Φερντινάντ Λασάλ (1825-1864), Γερμανοεβραίος σοσιαλιστής, ρήτορας και συγγραφέας, σύγχρονος των Μαρξ και Ένγκελς, διακρίθηκε για τις οργανωτικές του ικανότητες αλλά και την αστάθεια των απόψεών του.
20. Η μπροσούρα του Λένιν Ο Αριστερισμός. Παιδική Αρρώστια του Κομμουνισμού γράφτηκε τον Απρίλιο του 1920 και κυκλοφόρησε πριν από το 2ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Ο σκοπός αυτού του διάσημου έργου ήταν να μεταδώσει στο νεαρό κομμουνιστικό κίνημα τα μαθήματα από την επαναστατική πάλη του Μπολσεβίκικου Κόμματος, διορθώνοντας τα πολυάριθμα «αριστερά» λάθη του. Σε αυτή τη συνάφεια επεξεργάστηκε τις βάσεις της κομμουνιστικής τακτικής σε μια σειρά θεμελιώδη ζητήματα, όπως το ενιαίο μέτωπο, οι πολιτικές συμμαχίες, κ.ά.
21. Η διάσπαση του Ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος έλαβε χώρα στο 2ο Συνέδριο του Κόμματος τον Ιούλιο - Αύγουστο του 1903. Το συνέδριο ξεκίνησε στις Βρυξέλλες και ολοκληρώθηκε στο Λονδίνο. Στο επίκεντρο της σύγκρουσης βρέθηκε η διατύπωση του καταστατικού για την ιδιότητα του μέλους του κόμματος. Από τη διάσπαση προέκυψαν οι δυο ομάδες των Μπολσεβίκων, υπό τον Λένιν, και των Μενσεβίκων, υπό τον Πλεχάνοφ και τον Μάρτοφ, που ανταγωνίστηκαν στη συνέχεια για την ηγεμονία στο ρωσικό εργατικό κίνημα.
22. Οι εκλογές για τη Ρωσική Συντακτική Συνέλευση έλαβαν χώρα στις 25 (12) Νοέμβρη 1917. Οι Μπολσεβίκοι πήραν το 23,5% των ψήφων, ενώ οι Εσέροι το 41%. Η Συντακτική Συνέλευση συνήλθε στις 18-19 Ιανουαρίου του 1918, αλλά διαλύθηκε από τους Μπολσεβίκους, μετά από την άρνησή της να αναγνωρίσει τις κατακτήσεις της επανάστασης.